Journals

     สภาพแวดล้อมการเรียนรู้ (Learning Environment) เป็นสิ่งที่ส่งผลต่อผลลัพธ์การเรียนรู้ของผู้เรียนในระบบการศึกษาวิทยาศาสตร์สุขภาพ โดยสภาพแวดล้อมการเรียนรู้มิได้จำกัดอยู่เพียงสถานที่ทางกายภาพ เช่น ห้องเรียน ห้องปฏิบัติการ หรือหอผู้ป่วย แต่ครอบคลุมถึงบรรยากาศ การสื่อสาร  วัฒนธรรมองค์กร โครงสร้างหลักสูตร เทคโนโลยีที่ใช้ ตลอดจนประสบการณ์ด้านอารมณ์ของผู้เรียน ตามที่ได้มีการกล่าวถึงในหัวข้ออื่นๆในวารสาร สภาพแวดล้อมทั้งหมดนี้ทำงานร่วมกันในฐานะ “ระบบนิเวศการเรียนรู้” ที่ส่งผลต่อแรงจูงใจ การมีส่วนร่วม และการพัฒนาความสามารถของผู้เรียนด้านสุขภาพอย่างยั่งยืน

     เมื่อการศึกษาได้เปลี่ยนผ่านเข้าสู่ยุคดิจิทัลอย่างรวดเร็ว สภาพแวดล้อมการเรียนรู้เสมือน (Virtual Learning Environment: VLE) ได้เข้ามามีบทบาทสำคัญในการจัดการเรียนการสอน แม้สภาพแวดล้อมการเรียนรู้เสมือนจะเปิดโอกาสให้ผู้เรียนเข้าถึงแหล่งข้อมูลได้อย่างหลากหลาย ไม่จำกัดเวลาและสถานที่ แต่ก็สร้างความท้าทายรูปแบบใหม่ เช่น ปริมาณข้อมูลที่มาก ความยืดหยุ่นที่ต้องอาศัยวินัยในตนเอง การสื่อสารผ่านช่องทางอิเล็กทรอนิกส์ และความเสี่ยงต่อความรู้สึกโดดเดี่ยว หากสภาพแวดล้อมไม่ได้รับการออกแบบให้เอื้อต่อการกำกับการเรียนรู้ของผู้เรียนอย่างเหมาะสม

     ในบริบทเช่นนี้ ความสามารถในการเรียนรู้ด้วยตนเอง (Self-Directed Learning: SDL) จึงกลายเป็นทักษะสำคัญของผู้เรียนยุคใหม่ โดยเฉพาะในหลักสูตรด้านสุขภาพที่ต้องพัฒนาผู้เรียนให้เป็นผู้เรียนรู้ตลอดชีวิต การเข้าใจว่าปัจจัยใดในสภาพแวดล้อมการเรียนรู้เสมือนที่เอื้อต่อหรือขัดขวางความสามารถในการเรียนรู้ด้วยตนเอง จึงเป็นโจทย์สำคัญที่ผู้สอนและผู้ออกแบบหลักสูตรจำเป็นต้องตระหนัก

     ด้วยเหตุนี้เอง ผู้เขียนจึงขอนำเสนอผลงานวิจัยเรื่อง “Developing a Conceptual Model of Self-Directed Learning in Virtual Environments for Medical Sciences Students” เขียนโดย Mirmoghtadaie และคณะ ตีพิมพ์ในวารสาร International Review of Research in Open and Distributed Learning (IRRODL) ปี 2023 ซึ่งเป็นงานวิชาการที่วิเคราะห์อย่างลึกซึ้งถึงบทบาทของสภาพแวดล้อมการเรียนรู้เสมือนต่อการพัฒนาการเรียนรู้ด้วยตนเองของผู้เรียนในสาขาวิทยาศาสตร์สุขภาพ

วัตถุประสงค์งานวิจัย

     งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ พัฒนาโมเดลแนวคิดของการเรียนรู้ด้วยตนเอง (Self-Directed Learning: SDL) ในสภาพแวดล้อมการเรียนการสอนแบบเสมือนจริง (Virtual Learning Environment: VLE) สำหรับนักศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาทางวิทยาศาสตร์การแพทย์ในอิหร่าน ซึ่งสืบเนื่องจากการขยายตัวของ e-learning และความสำคัญของ SDL ในการผลิตบัณฑิตแพทย์ยุคใหม่

วิธีวิจัย (Method)

     
     งานวิจัยชิ้นนี้ใช้แนวทางวิจัยแบบผสมผสานที่ประกอบด้วย การวิจัยเชิงคุณภาพ ร่วมกับ การทบทวนวรรณกรรม (literature review) เพื่อสร้างโมเดลแนวคิดของกระบวนการเรียนรู้ด้วยตนเองในสภาพแวดล้อมเสมือน (Self-Directed Learning: SDL) อย่างมีหลักฐานรองรับทั้งจากข้อมูลภาคสนามและองค์ความรู้สากล

     ในขั้นแรก ผู้วิจัยดำเนินการ วิจัยเชิงคุณภาพแบบสัมภาษณ์เชิงลึก (in-depth, semi-structured interview) กับกลุ่มตัวอย่างทั้งหมด 25 คน ประกอบด้วย ผู้สอนในหลักสูตรเสมือน (virtual instructors) 11 คน และ นักศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาที่เรียนในระบบเสมือน 14 คน โดยกำหนดเกณฑ์การคัดเลือกดังนี้ ผู้สอนต้องมีประสบการณ์สอนในรายวิชาออนไลน์หรือหลักสูตรเสมือนมาแล้วไม่น้อยกว่า 2 ปี และนักศึกษาต้องผ่านการเรียนในรายวิชาออนไลน์หรือหลักสูตรเสมือนมาแล้วอย่างน้อย 2 ภาคการศึกษา เพื่อให้มั่นใจว่าผู้ให้ข้อมูลมีประสบการณ์ตรงและเพียงพอในการสะท้อนกระบวนการเรียนรู้ด้วยตนเองในสภาพแวดล้อมเสมือน การคัดเลือกกลุ่มตัวอย่างใช้วิธี purposeful sampling เพื่อให้ได้ข้อมูลจากผู้ให้ข้อมูลที่มีประสบการณ์หลากหลายทั้งในด้านสาขาวิชา หลักสูตร และบริบทของสถาบันการศึกษา

     เนื้อหาจากการสัมภาษณ์ถูกถอดเทปและวิเคราะห์ด้วยวิธี Conventional Content Analysis เพื่อให้ประเด็นสำคัญเกิดขึ้นจากข้อมูลจริง ไม่ใช้กรอบทฤษฎีครอบล่วงหน้า ผู้วิจัยอ่านทบทวนข้อมูลอย่างละเอียดหลายรอบ แยกหน่วยความหมาย (meaning units) ให้โค้ด และจัดกลุ่มโค้ดตามความเชื่อมโยงเชิงเนื้อหา จนได้ผลลัพธ์เป็น 80 ประเด็นย่อย (subcategories) รวมเป็น 15 หมวดหมู่ (categories) และสังเคราะห์ต่อเป็น 5 ธีมหลัก ที่สะท้อนภาพรวมของประสบการณ์การเรียนรู้ด้วยตนเองในสภาพแวดล้อมการเรียนรู้เสมือนของผู้สอนและผู้เรียน

     หลังจากนั้น ในขั้นที่สอง ผู้วิจัยดำเนินการ ทบทวนวรรณกรรม (literature review) โดยประเมินและคัดเลือกโมเดล SDL เดิมตามเกณฑ์ของ Fawcett ได้แก่ ความครอบคลุม ความสอดคล้องเชิงตรรกะ ความชัดเจนเชิงแนวคิด ระดับนามธรรม และการนำไปใช้ได้จริง เพื่อให้มั่นใจว่าโมเดลที่พัฒนาขึ้นมีรากฐานทางทฤษฎีที่แข็งแรงและสอดคล้องกับบริบทสากลของการเรียนรู้ในยุคดิจิทัล

     เมื่อบูรณาการข้อมูลจากทั้งสองส่วน ผู้วิจัยได้นำเสนอ โมเดลแนวคิด SDL ในสภาพแวดล้อมเสมือน ที่สะท้อนปัจจัยด้านผู้เรียน ปัจจัยเชิงระบบ องค์ประกอบของสภาพแวดล้อมการเรียนรู้ และกระบวนการทางอารมณ์และความคิดที่เกิดขึ้นจริงในบริบทของการศึกษาวิทยาศาสตร์สุขภาพ

ผลลัพธ์งานวิจัย (Result)

     ในงานวิจัยนี้ ผู้วิจัยได้ผสานข้อมูลจากการวิจัยเชิงคุณภาพร่วมกับการทบทวนวรรณกรรม เพื่อทำความเข้าใจว่าการเรียนรู้ด้วยตนเองเกิดขึ้นอย่างไรภายในสภาพแวดล้อมการเรียนรู้เสมือนของนักศึกษาวิทยาศาสตร์สุขภาพ ผลการวิเคราะห์ข้อมูลจากผู้สอนและผู้เรียนสะท้อนให้เห็นสภาพแวดล้อมการเรียนรู้เสมือนในฐานะระบบที่ซับซ้อน ซึ่งประกอบไปด้วยทั้งปัจจัยส่วนบุคคล บริบททางสถาบัน บทบาทของผู้สอน และประสบการณ์ทางอารมณ์ของผู้เรียน

     ในมิติของการวิจัยเชิงคุณภาพ ผู้วิจัยพบว่า ประสบการณ์การเรียนรู้ด้วยตนเองในหลักสูตรเสมือนก่อรูปขึ้นจากองค์ประกอบสำคัญห้าประการ ได้แก่ ความพร้อมของผู้เรียนและผู้สอนทั้งด้านทักษะและทัศนคติ ระบบการสนับสนุนและการออกแบบการสอนที่มีโครงสร้างชัดเจน ความพยายามของผู้เรียนในการกำกับและจัดการการเรียนรู้ด้วยตนเอง คุณภาพของสภาพแวดล้อมเสมือนที่ต้องมีความยืดหยุ่นและดึงดูด และท้ายที่สุดคือผลลัพธ์ด้านการพัฒนาในระดับผู้เรียน ทั้งความมั่นใจ การคิดวิเคราะห์ ความผูกพันกับการเรียนรู้ และการเติบโตในฐานะผู้เรียนรู้ตลอดชีวิต ประเด็นเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่าแม้ผู้เรียนจะเป็นผู้กำกับการเรียนรู้ของตนเอง แต่การจะบรรลุ SDL ที่แท้จริงยังต้องอาศัยบริบทการเรียนรู้ที่เอื้อต่อการมีส่วนร่วมและการสร้างความหมายร่วมกันระหว่างผู้เรียนและผู้สอน

     เมื่อเทียบกับองค์ความรู้ที่ได้จากการทบทวนวรรณกรรม ผู้วิจัยพบว่าแม้โมเดล Self-Directed Learning แบบดั้งเดิม เช่น ของ Knowles, Garrison หรือ Song & Hill จะให้ความสำคัญกับกระบวนการคิดและความสามารถในการกำกับตนเอง แต่หลายโมเดลยังไม่ครอบคลุมลักษณะเฉพาะของสภาพแวดล้อมการเรียนรู้เสมือน ที่มีความซับซ้อนกว่า เช่น ความรู้สึกโดดเดี่ยว การจัดการเวลาในสภาพเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นสูง การออกแบบสื่อและกิจกรรมออนไลน์ และบทบาทของเทคโนโลยีซึ่งมีผลโดยตรงต่อแรงจูงใจและความมั่นใจของผู้เรียน การวิเคราะห์นี้นำไปสู่ข้อสรุปสำคัญว่า การทำความเข้าใจ SDL ในยุคดิจิทัลจำเป็นต้องพิจารณาปัจจัยด้านเทคโนโลยี อารมณ์ และระบบสนับสนุนควบคู่ไปกับลักษณะเฉพาะของผู้เรียน

แผนภาพที่1 : กรอบแนวคิดของกระบวนการเรียนรู้ด้วยตนเองในสภาพแวดล้อมเสมือน

     การสังเคราะห์ข้อมูลจากทั้งสองส่วนทำให้ผู้วิจัยพัฒนากรอบแนวคิด (conceptual framework) ของกระบวนการเรียนรู้ด้วยตนเองในสภาพแวดล้อมเสมือน ซึ่งมีลักษณะเป็น “กระบวนการไหล” ที่เชื่อมโยงความพร้อมของผู้เรียน สภาพแวดล้อมการเรียนรู้ บทบาทของผู้สอน องค์ประกอบด้านอารมณ์ และกระบวนการคิดของผู้เรียนเข้าด้วยกันอย่างเป็นระบบ ในโมเดลนี้ สภาพแวดล้อมเสมือนถูกมองว่าเป็นทั้งพื้นที่แห่งโอกาสและความท้าทาย ผู้เรียนจะก้าวจากผู้เรียนที่พึ่งพิงไปสู่ผู้เรียนที่กำกับตนเองได้ก็ต่อเมื่อได้รับการสนับสนุนที่เหมาะสมจากระบบการเรียนรู้ การออกแบบการสอนที่สร้างแรงกระตุ้น และประสบการณ์ที่ช่วยเสริมความสำคัญของการวางแผน การใช้กลยุทธ์การเรียนรู้ และการประเมินตนเองดังแสดงในแผนภาพที่ 1 

     ท้ายที่สุด โมเดลที่พัฒนาขึ้นไม่เพียงอธิบายปัจจัยที่เอื้อต่อการเกิด SDL ในบริบทเสมือน แต่ยังทำหน้าที่เป็น “กรอบแนวคิดสำหรับการออกแบบสภาพแวดล้อมการเรียนรู้” ที่ผู้สอนและนักพัฒนาหลักสูตรสามารถนำไปใช้เพื่อวางระบบการเรียนรู้เสมือนให้ตอบสนองต่อความต้องการของผู้เรียนสายสุขภาพได้อย่างมีประสิทธิภาพ

การประยุกต์ในบริบทการศึกษาวิทยาศาสตร์สุขภาพ

     เมื่อพิจารณาในบริบทของการศึกษาวิทยาศาสตร์สุขภาพ ซึ่งเป็นสาขาที่ต้องพัฒนาผู้เรียนให้เป็นผู้ประกอบวิชาชีพที่มีความรับผิดชอบสูงและเป็นผู้เรียนรู้ตลอดชีวิต โมเดลการเรียนรู้ด้วยตนเองในสภาพแวดล้อมเสมือนที่งานวิจัยชิ้นนี้เสนอ สามารถนำไปประยุกต์ใช้ได้อย่างมีความหมายในหลายมิติ ทั้งในระดับการออกแบบหลักสูตร การจัดการเรียนการสอน และการพัฒนาทักษะของผู้เรียน

     ประการแรก ในระดับหลักสูตร โมเดลนี้ชี้ให้เห็นว่า VLE ต้องทำหน้าที่เป็นสภาพแวดล้อมการเรียนรู้ที่มีโครงสร้างชัดเจน สนับสนุนให้ผู้เรียนกำกับการเรียนรู้ด้วยตนเองได้อย่างเป็นระบบ หลักสูตรออนไลน์หรือแบบผสมจึงควรผนวกกิจกรรมที่ส่งเสริมการตั้งเป้าหมาย การวางแผน การสะท้อนผลการเรียนรู้ และการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกับเพื่อนอย่างต่อเนื่อง เพื่อเสริมสร้างวงจร SDL อย่างสมบูรณ์

     ประการที่สอง บทบาทของผู้สอนในสภาพแวดล้อมเสมือนจำเป็นต้องเปลี่ยนจาก “ผู้ถ่ายทอดความรู้” ไปเป็น “ผู้ออกแบบประสบการณ์การเรียนรู้” การให้คำแนะนำ การตั้งคำถามที่ท้าทาย การออกแบบกิจกรรมตามลำดับความซับซ้อน การตอบกลับที่มีคุณภาพ และการสร้างพื้นที่ให้ผู้เรียนทดลอง คิด วิเคราะห์ และผิดพลาดอย่างปลอดภัย ล้วนเป็นการทำงานแบบ instructional scaffolding ที่สอดคล้องกับโมเดลที่นำเสนอ

     ประการที่สาม ในด้านผู้เรียน งานวิจัยชี้ให้เห็นว่าทักษะจำเป็น เช่น การจัดการเวลา การคิดเชิงวิพากษ์ การค้นคว้าอย่างมีประสิทธิภาพ และการประเมินตนเอง ต้องได้รับการฝึกฝนอย่างเป็นระบบในสภาพแวดล้อมเสมือน โครงการเตรียมความพร้อมผู้เรียน (learner preparation program) การอบรมทักษะดิจิทัล และการให้เครื่องมือสะท้อนผลการเรียนรู้ (learning analytics) อาจเป็นกลยุทธ์ที่ช่วยเสริมความสามารถในการกำกับการเรียนรู้ได้อย่างเป็นรูปธรรม

     ประการสุดท้าย โมเดลนี้ยังเตือนให้เราตระหนักถึงความสำคัญของความสัมพันธ์ทางสังคม ในการเรียนออนไลน์ ซึ่งมักถูกมองข้ามในระบบการจัดการเรียนรู้แบบดิจิทัล การออกแบบกิจกรรมที่สร้างความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของชุมชน การให้กำลังใจ การสื่อสารที่มีความหมาย และการสร้างพื้นที่แลกเปลี่ยนความคิดเห็น สามารถลดความรู้สึกโดดเดี่ยวและเพิ่มความผูกพันของผู้เรียนได้

นพ.ธนภัทร ประกายรุ้งทอง
แพทย์ใช้ทุน ศูนย์ความเป็นเลิศด้านการศึกษาวิทยาศาสตร์สุขภาพ (SHEE) 
คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล 
email : This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.