Journals

Learning Environment ตัวแปรการศึกษาสำคัญที่ถูกมองข้าม

     ในการถกเถียงการจัดการศึกษาหรือคุณภาพการศึกษา เรามักพูดถึง หลักสูตร การเรียนการสอน การประเมิน หรือการประกันคุณภาพ เสมือนว่านี่คือสี่ขาหลักที่กำหนดทุกอย่าง แต่มีอีกหนึ่งปัจจัยที่แทรกซึมอยู่ในทุกช่วงของกระบวนการเรียนรู้ ซึ่งเป็นทั้งตัวสร้างแรงจูงใจและตัวบั่นทอนความหมายของการเรียน เป็นทั้งโอกาสและอุปสรรคในเวลาเดียวกัน ปัจจัยนั้นคือ สภาพแวดล้อมการเรียนรู้ (Learning Environment)

     ปัญหาไม่ใช่เราไม่สนใจ แต่เป็นการที่เรานิยามแคบเกินไป หลายครั้งเรานึกถึงเพียงห้องเรียน อาคาร อุปกรณ์ หรือโครงสร้างพื้นฐาน ทั้งที่สิ่งเหล่านี้เป็นเพียงเปลือกนอกของสภาพแวดล้อมเท่านั้น จึงไม่น่าแปลกที่บางสถาบันลงทุนกับสถานที่อย่างเต็มที่ แต่ผู้เรียนกลับหมดพลัง ไม่กล้าตั้งคำถาม หรือรู้สึกแปลกแยกจากระบบที่ควรส่งเสริมการเติบโตของเขา

     ในยุคที่การศึกษาให้ความสำคัญกับประสบการณ์การเรียนรู้ ความเป็นตัวของตัวเองทางวิชาชีพ และศักยภาพในการเติบโต การตั้งคำถามกับสภาพแวดล้อมการเรียนรู้จึงไม่ใช่เรื่องทางเลือก แต่เป็นสิ่งสำคัญของการพัฒนาการศึกษา ในบทความนี้ ผู้เขียนจะชวนมองสภาพแวดล้อมการเรียนรู้ในมุมใหม่ โดยเริ่มจากการ นิยามความหมายของ Learning Environment ในแบบที่กว้างและลึกกว่ากายภาพ ก่อนจะวิเคราะห์ อิทธิพลของสภาพแวดล้อมต่อผู้เรียน ทั้งในด้านการเรียนรู้ พฤติกรรม รวมถึงประสบการณ์และความรู้สึกที่ต่อยอดไปสู่ทั้งผลสัมฤทธิ์และความพึงพอใจ

Designing the Learning Environment

     จากตัวอย่างข้างต้นจะสังเกตได้ว่าสภาพแวดล้อมการเรียนรู้ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงพื้นที่ทางกายภาพ คำถามสำคัญถัดมาคือ เราควรออกแบบหรือพิจารณาสภาพแวดล้อมการเรียนรู้จากองค์ประกอบใดบ้าง งานวิจัยด้านการศึกษาเสนอกรอบคิดที่หลากหลาย แต่โดยภาพรวมสามารถสังเคราะห์ออกมาเป็น องค์ประกอบเชิงโครงสร้าง (structural elements) ห้ามิติที่ทำงานร่วมกันเป็นระบบนิเวศเดียวกัน ไม่ใช่แยกส่วนกันอย่างโดดเดี่ยว

     ประการแรกคือ มิติทางกายภาพและดิจิทัล (physical and digital space) ซึ่งไม่ได้หมายถึงความหรูหราหรือเทคโนโลยีล้ำสมัย แต่คือการออกแบบพื้นที่และนำมาใช้ของเทคโนโลยีที่เอื้อให้เกิดปฏิสัมพันธ์ การมองเห็น การมีส่วนร่วม และการเข้าถึงทรัพยากร พื้นที่ที่จัดให้ผู้เรียนมองหน้ากันได้ เคลื่อนไหวได้ หรือเชื่อมต่อข้อมูลร่วมกันได้ง่าย ย่อมส่งผลต่อพฤติกรรมการเรียนรู้แตกต่างจากพื้นที่ที่เน้นการนั่งฟังแบบทางเดียว

     ประการที่สองคือ มิติทางจิตวิทยา (psychological dimension) โดยเฉพาะความปลอดภัยทางจิตวิทยา (psychological safety) ซึ่งเป็นเงื่อนไขพื้นฐานของการตั้งคำถาม การลองผิด และการเรียนรู้เชิงลึก หากสภาพแวดล้อมส่งสัญญาณว่าความผิดพลาดคือความล้มเหลว ผู้เรียนจะเลือกป้องกันตนเองมากกว่าพัฒนาตนเอง ในทางตรงกันข้าม สภาพแวดล้อมที่ยอมรับความไม่รู้ในฐานะจุดเริ่มต้นของการเรียนรู้ จะเปิดพื้นที่ให้การคิดระดับสูงเกิดขึ้นได้จริง

     ประการที่สามคือ มิติของความสัมพันธ์และโครงสร้างทางสังคม (social and relational structure) ซึ่งครอบคลุมบทบาทของผู้สอน เพื่อนร่วมเรียน รุ่นพี่ และวัฒนธรรมลำดับชั้นในสถาบัน ความสัมพันธ์ที่เน้นการเป็นทีมการเรียนรู้มากกว่าการประเมินกันตลอดเวลา จะสร้างบรรยากาศที่ผู้เรียนกล้าแสดงกระบวนการคิด มากกว่าซ่อนความไม่มั่นใจ

     ประการที่สี่คือ มิติของการออกแบบการเรียนการสอนและการประเมิน (pedagogical and assessment design) ซึ่งทำหน้าที่ส่งสัญญาณว่าระบบนี้ให้คุณค่าอะไร หากการประเมินให้รางวัลกับการท่องจำ สภาพแวดล้อมจะผลักผู้เรียนไปสู่การท่องจำ หากการสอนและ feedback ให้คุณค่ากับ reasoning และการสะท้อนคิด ผู้เรียนก็จะปรับตัวไปในทิศทางนั้นโดยอัตโนมัติ

     สุดท้ายคือ มิติของวัฒนธรรมและหลักสูตรแฝง (cultural and hidden curriculum) ซึ่งอาจไม่ปรากฏในเอกสารใด แต่ทรงอิทธิพลต่อการหล่อหลอมผู้เรียนมากที่สุด นี่คือชุดของบรรทัดฐาน คำพูดเล็ก ๆ ปฏิกิริยาของอาจารย์ต่อความผิดพลาด หรือสิ่งที่ “ถูกยกย่อง” และ “ถูกเพิกเฉย” ในชีวิตประจำวันของการเรียนรู้ วัฒนธรรมเหล่านี้คือกลไกที่ทำให้สภาพแวดล้อมการเรียนรู้ทำงานตลอดเวลา แม้ไม่มีใครตั้งใจสอน

Impact of Learning Environment on Students
     
     สภาพแวดล้อมการเรียนรู้ไม่ได้ส่งผลเพียงทำให้เรียนได้ดีหรือแย่ แต่ยังกำหนดวิธีที่ผู้เรียนเรียน กล้าคิดแค่ไหน เชื่อว่าตนเองทำได้หรือไม่ และรู้สึกอย่างไรกับการเป็นผู้เรียน ซึ่งอิทธิพลนี้แทรกซึมทั้งในระดับพฤติกรรม ความคิด และตัวตน

     ในระดับพฤติกรรม ผู้เรียนจะปรับตัวให้เข้ากับสิ่งที่สภาพแวดล้อมที่ถูกชื่นชมเมื่อท่องจำได้เร็ว เขาจะท่องจำ หากถูกยอมรับเมื่อคิดเป็นระบบ เขาจะคิดอย่างเป็นระบบ หากความผิดพลาดถูกลงโทษหรือทำให้อับอาย เขาจะเลือกเงียบ แต่หากความผิดพลาดถูกใช้เป็นบทเรียน เขาจะกล้าลอง กล้าคิด และพัฒนาทักษะการ reasoning ได้ไวกว่า

     ในระดับความคิด สภาพแวดล้อมที่ปลอดภัยทางจิตวิทยาทำให้ผู้เรียนเชื่อว่าฉันสามารถยังไม่รู้ได้ และคำว่า “ยัง” สำคัญอย่างยิ่ง เพราะมันแยก growth mindset ออกจาก fixed mindset ได้อย่างชัดเจน แต่เมื่อสภาพแวดล้อมกดดันและมุ่งเปรียบเทียบ ผู้เรียนจะเริ่มตั้งคำถามกับคุณค่าของตัวเองมากกว่าตั้งคำถามกับโจทย์ตรงหน้า และทรัพยากรทางสมองจะถูกใช้ไปกับการเอาตัวรอดแทนการเติบโต

     นอกจากนี้ สภาพแวดล้อมก็ยังส่งผลต่อระดับตัวตน (identity formation) โดยเฉพาะในการศึกษาในโรงเรียนแพทย์ที่ผู้เรียนไม่ได้เรียนแค่ความรู้ แต่กำลังมีวิชาชีพเป็นแพทย์ สภาพแวดล้อมที่สนับสนุนจะทำให้เขา internalize ความเป็นแพทย์ที่อยู่บนคุณค่าของความเมตตา การทำงานเป็นทีม และการเรียนรู้ตลอดชีวิต ในทางกลับกัน สภาพแวดล้อมที่ต้องแข่งขันหรือกดทับ จะหล่อหลอมให้เขาเชื่อว่าแพทย์ที่เก่งสำคัญกว่าแพทย์ที่มีความเป็นมนุษย์ และการไม่ผิดพลาดสำคัญกว่าการเรียนจากความผิดพลาด

     สภาพแวดล้อมการเรียนรู้ทำงานตลอดเวลาแม้ในช่วงที่ไม่มีการเรียนการสอน มันกำกับวิธีคิดของผู้เรียน กำหนดพฤติกรรมที่ควรทำ และหล่อหลอมตัวตนของคนที่กำลังก้าวสู่ความเป็นบุคลากรทางสุขภาพ หลังจากอ่านบทความนี้ ผู้เขียนจึงอยากชวนผู้อ่านทุกท่านตั้งคำถามกับการจัดการการศึกษาของท่านใหม่เพื่อให้ครอบคลุม Learning Environment ที่พึงประสงค์ จากที่เคยถามว่าเราออกแบบการเรียนการสอนหรือการประเมินที่ดีแล้วหรือยัง  ลองถามกับตัวเองว่าเราสร้างสภาพแวดล้อมที่จะทำงานโดยเราไม่รู้ตัว แต่สนับสนุนการศึกษาและผลสัมฤทธิ์ทางการศึกษาที่เราต้องการไว้อย่างรอบด้านแล้วหรือยัง