Journals

          ถึงแม้ว่าเวลาจะผ่านมาสามเดือนแล้วก็ตาม ผู้เขียนก็ขอใช้โอกาสที่ได้พบกันอีกครั้งในบทความ SHEE Research เพื่อสวัสดีปีใหม่ 2569 แก่ผู้อ่านทุกท่านย้อนหลังค่ะ ใน SHEE Journal สามฉบับหลังที่ผ่านมาของปี 2568 ผู้เขียนได้เรียบเรียงเรื่องราวของข้อควรคำนึงด้านจริยธรรมทางการวิจัยในบริบทของการวิจัยทางการศึกษาวิทยาศาสตร์สุขภาพ ตามรายงานของเบลมองต์ (Belmont Report) สามประการไปแล้ว และเมื่อรายงานดังกล่าวไม่มีหลักการข้อที่สี่ให้กล่าวถึง ผู้เขียนจึงใคร่ขอนำเสนอประเด็นต่อไปเกี่ยวกับการวิจัยทางการศึกษาวิทยาศาสตร์สุขภาพในคอลัมน์ SHEE Research ด้วยคำถามชวนคิดว่า

“ประโยชน์ที่เกิดจากการวิจัยทางการศึกษาวิทยาศาสตร์สุขภาพคืออะไร และใครเป็นผู้ได้รับประโยชน์นั้น” 

          แน่นอนว่าเป้าประสงค์สูงสุดของการทำวิจัย ไม่ว่าจะเป็นในสาขาใด ย่อมเป็นการตอบคำถามและค้นหาความจริงในสิ่งที่ผู้วิจัยสงสัย ซึ่งคำถามวิจัยและปริศนาธรรมแทบทั้งหมดที่นักวิจัยคิดและเลือกนำมาทำวิจัยเพื่อหาคำตอบมักมาจากสถานการณ์ปัญหาในชีวิตจริง วิจัยทางการศึกษาวิทยาศาสตร์สุขภาพหลายผลงานก็มีเหตุและแรงบันดาลใจมาจากปัญหาในห้องเรียน ไม่ว่าจะเป็นปัญหาด้านการสอน การเรียน หรือการวัดประเมินผลการเรียนของนักเรียน อย่างไรก็ดี นอกเหนือไปจากงานวิจัยเชิงปริมาณ คุณภาพ หรือแบบผสมวิธีที่ทุกท่านอาจจะรู้จักเป็นอย่างดีแล้ว ก็ยังมีการวิจัยอีกรูปแบบหนึ่งที่เรียกได้ว่าเกิดมาเพื่อใช้แก้ปัญหาในสถานการณ์จริงโดยเฉพาะ ทั้งยังให้ความสำคัญกับการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในประเด็นอันเป็นที่สนใจของผู้วิจัย นั่นก็คือ การวิจัยเชิงปฏิบัติการ (action research) นั่นเองค่ะ

          การวิจัยเชิงปฏิบัติการ แท้จริงเป็นแนวปฏิบัติที่มีมานานแล้ว ตั้งแต่ช่วงปลายคริสตทศวรรษที่ 1930 (ช่วงปี พ.ศ. 2473) เชื่อกันว่าผู้ริเริ่มวิธีการวิจัยประเภทนี้คือ เคิร์ท เลวิน (Kurt Lewin) นักจิตวิทยาสังคมชาวอเมริกัน และคณะนักศึกษาระดับชั้นปริญญาเอกในสังกัด ที่ร่วมกันทำวิจัยเพื่อพิสูจน์ว่าการเข้าร่วมกิจกรรมโดยสมัครใจและมีความเป็นประชาธิปไตยในย่านชุมชนที่พวกเขาสนใจก่อให้เกิดผลลัพธ์ที่ดีกว่าการเกณฑ์และบังคับเข้าร่วมจริงหรือไม่ นับเป็นจุดเริ่มต้นจากข้างในวงการการศึกษาทางสังคมวิทยา ที่เริ่มเป็นที่นิยมและมีผู้นำมาปรับใช้ในอีกหลายแขนงความรู้เรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน รวมถึงในแวดวงนักวิจัยทางการศึกษาวิทยาศาสตร์ด้วย การวิจัยเชิงปฏิบัติการในการศึกษายุคปัจจุบันยังถูกจำแนกออกเป็น 2 ประเภทย่อย ได้แก่

1. การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบปฏิบัติ (Practical Action Research) เป็นประเภทย่อยของการวิจัยเชิงปฏิบัติการ ที่อาจเกิดจากผู้วิจัยเพียงคนเดียวหรือคณะวิจัยหลายคนก็ได้ จะใช้ระเบียบวิธีและเครื่องมือเก็บข้อมูลวิจัยเชิงปริมาณ คุณภาพ หรือผสมวิธี เช่น แบบสอบถาม การตรวจสอบเอกสาร การสังเกต หรือสัมภาษณ์ก็ได้เช่นกัน แต่ผลิตผลที่เกิดขึ้นจากการวิจัยจะต้องเป็นแผนปฏิบัติการ (action plan) เพื่อแก้ปัญหาในชั้นเรียนอันเป็นคำถามวิจัย และมีการประเมินผลที่เกิดจากการดำเนินแผนปฏิบัติการนั้น

          อาจารย์ทางวิทยาศาสตร์สุขภาพสามารถดำเนินการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบปฏิบัติได้ในสถานศึกษาของตนเอง เช่น ผลงานวิจัยเชิงปฏิบัติการของแอนเดอร์สันและคณะที่ตีพิมพ์ในวารสาร Medical Teacher เมื่อปี ค.ศ. 2010 มุ่งพัฒนาทักษะการฟังในกลุ่มนักศึกษาสหวิชาชีพทางวิทยาศาสตร์สุขภาพ (นักศึกษาแพทย์ นักศึกษาพยาบาล นักศึกษาเภสัชศาสตร์ ฯลฯ) ด้วยการจัดการอบรมเชิงปฏิบัติ (workshop) 3 ครั้ง โดยคณะวิจัยประเมินผลการจัดอบรมแต่ละรอบด้วยการสัมภาษณ์ผู้เข้าร่วม นำข้อเสนอแนะไปปรับปรุงการอบรมครั้งถัดไป กระทั่งสิ้นสุดการวิจัย ก็ได้รับผลการดำเนินงานเป็นแผนปฏิบัติการจัดการอบรมที่สามารถนำไปใช้พัฒนาทักษะการฟังในกลุ่มนักศึกษาที่มีจำนวนมากขึ้นได้

          ตัวอย่างผลงานวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมที่น่าสนใจเกิดขึ้น ณ โรงเรียนแพทย์แห่งหนึ่งในประเทศเอกวาดอร์ เอสเตรลลา พอร์เตอร์ และคณะจัดทำการวิจัยที่ได้รับการตีพิมพ์ในวารสาร Medical Teacher เช่นกันเมื่อปี ค.ศ. 2020 ว่าด้วยการหาแนวทางปรับปรุงหลักสูตรแพทยศาสตรบัณฑิต ที่นักศึกษาแพทย์ชั้นปีที่ 3 และ 5 จำนวนหนึ่งมีส่วนร่วมในการออกแบบแบบสอบถามขอข้อเสนอแนะแนวทางในการปรับปรุงหลักสูตร รวมถึงมีส่วนช่วยเข้ารหัส วิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพหลังแจกจ่ายแบบสอบถามนั้น ๆ อีกด้วย

          หากผู้อ่านศึกษาตัวอย่างข้างต้น เริ่มมองเห็นความเป็นไปได้และมีความสนใจที่จะดำเนินการ ขั้นตอนการวิจัยเชิงปฏิบัติการก็มีความคล้ายคลึงงานวิจัยแบบทั่วไป ตั้งแต่การระบุคำถามวิจัย ออกแบบวิฑีการวิจัยและเก็บข้อมูล ตลอดไปจนถึงการวิเคราะห์และสรุปผลข้อมูลจากการวิจัย ทั้งนี้ กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการยังมีลักษณะพิเศษในส่วนของรายละเอียดปลีกย่อยที่น่าสนใจและควรพิจารณาหลายประการ ดังนี้

- คำถามวิจัยของวิจัยเชิงปฏิบัติการมักจะมีขอบเขตแคบ จำเพาะเจาะจงมากกว่าคำถามวิจัยเชิงปริมาณ คุณภาพ หรือผสมวิธีทั่วไป เนื่องจากวิจัยเชิงปฏิบัติการมีเป้าประสงค์หลักเพื่อหาคำตอบและแนวทางแก้ไขปัญหาในสถานการณ์จริง คำถามวิจัยจึงมักเกี่ยวข้องและสอดคล้องกับบริบทสถานศึกษา นักเรียน และทรัพยากรของผู้วิจัยเอง ไม่จำเป็นต้องกว้างขวางและเน้นการปรับใช้ได้ในบริบทอื่น เช่น อาจารย์ทางวิทยาศาสตร์สุขภาพควรจะมีแนวทางจัดการอบรมอย่างไร เพื่อพัฒนาทักษะการเป็นผู้ฟังที่ดีให้แก่นักเรียนด้วยเรื่องราวจากผู้ป่วยที่มีความพิการและผู้ให้ความดูแลของพวกเขา เป็นต้น

- การคัดเลือกกลุ่มตัวอย่าง สำหรับงานวิจัยเชิงปฏิบัติการแล้ว กลุ่มตัวอย่างที่ผู้วิจัยคัดเลือกเพื่อให้เข้าร่วมวิจัยและกลุ่มประชากรที่ผู้วิจัยต้องการนำความรู้ที่ได้จากการวิจัยไปประยุกต์ใช้ด้วยมักเป็นกลุ่มคนเดียวกัน เช่น เมื่ออาจารย์แพทย์ท่านหนึ่งต้องการวิจัยเพื่อออกแบบการอบรมเพื่อพัฒนาทักษะการเป็นผู้ฟังที่ดีแก่นักศึกษาแพทย์แล้ว อาจารย์ท่านนั้นก็อาจเลือกขอความยินยอมจากนักศึกษาแพทย์ทุกคนในกลุ่มที่ตนเป็นผู้ดูแลให้เข้าร่วมการวิจัย และเมื่อสิ้นสุดการวิจัยแล้ว รูปแบบการอบรมที่เกิดขึ้นจากงานวิจัยเชิงปฏิบัติการชิ้นนี้ย่อมถูกนำไปใช้กับนักศึกษาแพทย์กลุ่มเดิม (หรืออาจมีการขยายผู้เข้าร่วมเป็นกลุ่มอื่นก็ได้ หากผู้วิจัยต้องการ)

- กระบวนการดำเนินการวิจัย ผู้อ่านอาจสังเกตได้จากตัวอย่างการวิจัยเชิงปฏิบัติการทั้งสองประเภทข้างต้นแล้วพบว่า ในขณะที่ระเบียบการวิจัยทั่วไป (เชิงปริมาณ คุณภาพ ผสมวิธี) มักจะต้องมีรายละเอียดขั้นตอนการดำเนินงานที่ผู้วิจัยจะต้องออกแบบอย่างเป็นแบบแผนตั้งแล้วแต่ก่อนการดำเนินการวิจัยจริง และมักจะไม่เปลี่ยนวิธีการดำเนินงานไปจนกระทั่งสิ้นสุดการวิจัย (หากจำเป็นต้องเปลี่ยน ก็จะต้องผ่านกระบวนการซับซ้อนเพื่อรับรองคุณภาพ เช่น การแจ้งคณะกรรมการจริยธรรมด้านการวิจัยของสถาบันที่สังกัด) วิธีการทดลองและดำเนินตามแผนปฏิบัติการของงานวิจัยเชิงปฏิบัติการมักจะไม่ตายตัว และสามารถเปลี่ยนแปลงได้เรื่อย ๆ ตามผลจากการประเมินระหว่างวิจัย ดังที่ผู้อ่านจะสังเกตเห็นได้จากผลงานวิจัยของแอนเดอร์สันและคณะ ที่มีการทดลองจัดการอบรมกับผู้เข้าร่วมวิจัยทั้งหมด 3 ครั้ง มีการวัดผลที่เกิดจากการจัดอบรมในแต่ละครั้งเพื่อปรับปรุงหรือเปลี่ยนแปลงรูปแบบการจัดอบรมครั้งต่อไปให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น

- ระดับการมีส่วนร่วมของผู้เข้าร่วมวิจัย งานวิจัยทั่วไป โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเชิงปริมาณมักมีคณะผู้วิจัยเองเป็นผู้ดำเนินการสร้างสรรค์ทั้งหมด ตั้งแต่การระบุคำถามวิจัยไปจนถึงการวิเคราะห์สรุปผล ทั้งยังตั้งอยู่บนหลักปรัชญาและกระบวนทัศน์ที่เชื่อว่าผู้วิจัยจะต้องมีระยะห่างจากสิ่งที่ต้องการศึกษา เพื่อให้สามารถตีความข้อมูลวิจัยอย่างเป็นกลางและปราศจากอคติให้มากที่สุด ทำให้ผู้เข้าร่วมวิจัยมีบทบาทนอกเหนือการเป็นผู้ให้ข้อมูลไม่มาก แม้กระทั่งในงานวิจัยเชิงคุณภาพ ที่ผู้วิจัยมองตัวเองเป็นหนึ่งในเครื่องมือวิจัย อนุญาตให้ตนเองและคณะเข้าใกล้กลุ่มตัวอย่างที่ต้องการศึกษามากขึ้น รวมทั้งมีกระบวนการ member checking ที่ผู้วิจัยอาจต้องถามผู้เข้าร่วมวิจัยผู้ให้ข้อมูลว่าตนตีความข้อมูลถูกต้องหรือไม่ ระดับการมีส่วนร่วมของผู้วิจัยในงานวิจัยเชิงปฏิบัติการจึงมีมากกว่างานวิจัยทั่วไปอย่างชัดเจน เช่นในตัวอย่างงานวิจัยของเอสเตรลลา พอร์เตอร์ และคณะ ที่เปิดโอกาสให้นักศึกษาแพทย์ผู้เป็นผู้ได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงหลักสูตรแพทยศาสตร์ จัดเป็นผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย (stakeholder) ในโรงเรียนแพทย์ของผู้วิจัย ได้เข้ามาร่วมออกแบบโจทย์ในแบบสอบถาม ทั้งยังได้ร่วมตีความข้อมูลที่ได้จากแบบสอบถามในภายหลังร่วมกับคณะผู้วิจัย เพราะหัวใจสำคัญของการวิจัยเชิงปฏิบัติการคือการสร้างคำตอบแก่คำถามสำหรับนำไปแก้ไขปัญหาจริงที่ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียกำลังเผชิญอยู่นั่นเอง

          แม้จะมีประโยชน์และลักษณะที่น่าสนใจหลายประการ ผู้เขียนก็เชื่อว่าผู้อ่านหลายท่านอาจสังเกตเห็นว่าการวิจัยเชิงปฏิบัติการก็มีข้อจำกัดอยู่หลายประการเช่นกัน อาทิ คำถามและรูปแบบการวิจัยที่ความจำเพาะเจาะจงต่อบางบริบทอาจทำให้ผู้ศึกษางานวิจัยต่อนำความรู้และวิธีการวิจัยไปใช้ต่อในบริบทอื่นได้ยาก (มีปัญหาทางด้าน generalizability และ/หรือ transferability) หรือการมีส่วนร่วมในกระบวนการวิจัยเป็นอย่างมากของผู้เข้าร่วมวิจัยก็อาจทำให้การวิจัยมีความเที่ยงตรง น่าเชื่อถือน้อยลง (เกิด threats to validity) เนื่องจากอคติของผู้วิจัยและผู้เข้าร่วมวิจัย มาตรการเพิ่มคุณภาพผลงานวิจัยจึงไม่ต่างไปจากหลากหลายวิธีที่ใช้กับงานวิจัยทั่วไป เช่น การบรรยายบริบทการวิจัยให้ละเอียดและชัดเจน (thick description) เพื่อให้ผู้อ่านบทความวิจัยทราบที่มา ความสำคัญ และอาจนำวิธีการวิจัยเชิงปฏิบัติการไปใช้ในบริบทของตัวเองได้ หากพบว่าบริบทของตนกับเจ้าของบทความวิจัยมีความคล้ายคลึงกัน การชี้แจงกระบวนการวิจัยโดยละเอียด แจ้งปัจจัยที่อาจทำให้เกิดอคติในการตีความข้อมูล เช่น พื้นหลังทางการศึกษาและความเชี่ยวชาญของคณะวิจัย บริบทที่ทำให้ผู้เข้าร่วมวิจัยอาจมีอคติที่ส่งผลต่อการตีความข้อมูล รวมถึงการตรวจสอบ เก็บข้อมูลจากหลายแหล่งเพื่อเปรียบเทียบความถูกต้อง (triangulation) ก็จะช่วยยกระดับผลงานวิจัยเชิงปฏิบัติการให้มีคุณภาพสูงขึ้น เป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวางขึ้น ทั้งยังสามารถตีพิมพ์ลงในวารสารวิชาการได้ไม่ต่างจากบทความวิจัยทั่วไปค่ะ

          ผู้เขียนเชื่อว่าผู้อ่านทุกท่านน่าจะได้รู้จักวิจัยเชิงปฏิบัติการว่ามีลักษณะอย่างไร สามารถนำมาใช้ในบริบทการศึกษาวิทยาศาสตร์สุขภาพได้อย่างไร รวมถึงมีข้อดี ข้อจำกัด และความเป็นไปได้ที่จะนำไปเผยแพร่ตีพิมพ์มากน้อยอย่างไรบ้างกันพอสมควรแล้ว จึงอยากจะฝากก่อนจะจากกันไปใน SHEE Journal ฉบับนี้อีกครั้งว่า ท้ายที่สุดแล้ว การวิจัยเชิงปฏิบัติการก็ยังคงเป็นวิธีการหาคำตอบสู่คำถามแบบหนึ่ง ที่มีจุดประสงค์อันเรียบง่ายเพื่อแก้ไขปัญหาในชีวิตจริง ผู้วิจัยไม่จำเป็นต้องเป็นต้องมีทักษะหรือความเชี่ยวชาญทางการวิจัยมากก็มีส่วนร่วมได้ ซึ่งแม้ว่าอาจจะทำให้คุณภาพของบทความวิจัยที่ผลิตไปไม่ถึงฟากฝั่งของการเผยแพร่อย่างกว้างขวาง แต่ก็ยังสร้างประโยชน์ในแง่ของการแก้ปัญหาเฉพาะบริบท และเสริมสร้าง บ่มเพาะทักษะการวิจัยเบื้องต้นให้ผู้มีความสนใจด้านการวิจัย ก่อให้เกิดเป็นชุมชนของผู้วิจัยในสถานศึกษาทางวิทยาศาสตร์สุขภาพของทุกคนได้ในอนาคต ผู้เขียนจึงขอฝากการวิจัยเชิงปฏิบัติการเป็นอีกหนึ่งทางเลือกให้ผู้อ่านผู้รักในงานวิจัยทุกท่านได้พิจารณาใช้ในโอกาสที่เหมาะสม แล้วมาพบกันใหม่กับเรื่องราวที่น่าสนใจในแวดวงวิจัยการศึกษาวิทยาศาสตร์ผ่านคอลัมน์ SHEE Research ใน SHEE Journal ฉบับหน้าค่ะ

References

ดร.พีรดา งามเสน่ห์
ผู้ช่วยอาจารย์ ศูนย์ความเป็นเลิศด้านการศึกษาวิทยาศาสตร์สุขภาพ (SHEE) 
คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล
email : peerada.nga@mahidol.ac.th