สารบัญ
- 01) Executive Talk: Promoting Lifelong Learning in Health Science Schools (16 views)
- 02) How to Promote Growth Mindset in Learners of Health Science Schools การส่งเสริมแนวคิดแบบเติบโต (Growth Mindset) ในผู้เรียนวิทยาศาสตร์สุขภาพ (16 views)
- 03) Community of Practice (CoP) and Lifelong Learning in Health Science Education (9 views)
- 04) Grit and Resilience in Health Science Education ความมุมานะพยายามและความยืดหยุ่นในโรงเรียนวิทยาศาสตร์สุขภาพ (9 views)
- 05) Continuing Professional Development (CPD) as Lifelong Learning in Health Science Education (18 views)
- 06) Message from Deputy Dean (11 views)
- 07) Students' Voice: Students’ View on Lifelong Learning (32 views)
- 08) เชิด-ชู: ผู้ได้รับรางวัล ครูแพทย์แห่งชาติ ประจำปี 2568 จากกลุ่มสถาบันแพทยศาสตร์แห่งประเทศไทย (7 views)
- 09) สับ สรรพ ศัพท์ : Conscientiousness, Infantilization, Attrition, Proactivity (13 views)
- 10) Education Movement: Practical Tips for Promoting Lifelong Learning in Health Science Schools (11 views)
- 11) SHEE Sharing: Medical Students’ Orientation Toward Lifelong Learning in an Outcome-Based Curriculum and the Lessons Learnt (8 views)
- 12) SHEE Research: Reflective Diaries as Data Collection Instruments in Health Science Education Research (9 views)
- 13) Click&Go with Technology: Using Gemini to Reflect Lifelong Learning Processes (12 views)
05
Continuing Professional Development (CPD) as Lifelong Learning in Health Science Education
พญ. ศิริพร ฐิติสกุลวงษ์
กลุ่มงานสูตินรีเวชศาสตร์
โรงพยาบาลราชวิถี
กลุ่มงานสูตินรีเวชศาสตร์
โรงพยาบาลราชวิถี
การสำเร็จการศึกษาหรือการฝึกอบรมเฉพาะทางไม่ใช่จุดสิ้นสุดของการเรียนรู้สำหรับบุคลากรสุขภาพ เพราะความรู้ เทคโนโลยี และความต้องการและความคาดหวังของผู้ป่วยเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา ผู้ประกอบวิชาชีพจึงจำเป็นต้องพัฒนาตนเองอย่างต่อเนื่อง ทั้งด้านความรู้ ทักษะ การตัดสินใจทางคลินิก การสื่อสาร การทำงานเป็นทีม และความเป็นวิชาชีพ เพื่อให้สามารถดูแลผู้ป่วยได้อย่างปลอดภัยและสอดคล้องกับหลักฐานที่เป็นปัจจุบัน การเรียนรู้ตลอดชีวิตจึงไม่ใช่เพียงความสนใจส่วนบุคคล แต่เป็นความรับผิดชอบทางวิชาชีพที่ต้องได้รับการสนับสนุนจากองค์กรและระบบสุขภาพ
ระบบสุขภาพในหลายประเทศใช้ continuing medical education (CME) และ continuing professional development (CPD) เป็นกลไกสำคัญในการส่งเสริมการเรียนรู้ดังกล่าว อย่างไรก็ตามการเข้าร่วมประชุมหรืออบรม ไม่ได้หมายความว่าผู้เรียนจะนำสิ่งที่ได้เรียนรู้ไปปรับใช้ หรือเปลี่ยนแปลงแนวทางการดูแลผู้ป่วยให้ดีขึ้น ดังนั้นการทำความเข้าใจความแตกต่างระหว่าง CME และ CPD จึงมีความสำคัญต่อการออกแบบระบบการเรียนรู้ตลอดชีวิตที่มีความหมาย
Figure 1: เปรียบเทียบลักษณะของ CME และ CPD
CPD และ CME คืออะไร
การพัฒนาวิชาชีพอย่างต่อเนื่อง (continuing professional development; CPD) เป็นกระบวนการที่ช่วยให้ผู้ประกอบวิชาชีพสามารถดำรงไว้ซึ่งความเป็นผู้เชี่ยวชาญที่มีความรู้ทันสมัย มีทักษะความสามารถในการดูแลรักษาผู้ป่วยได้อย่างปลอดภัยตามมาตรฐานการประกอบวิชาชีพ มีการตัดสินใจที่ดี มีจริยธรรม ทำงานร่วมกับทีมเพื่อนร่วมวิชาชีพได้อย่างต่อเนื่องตลอดชีวิตการทำงานเพื่อไม่ให้ล้าหลังตกยุคทางวิชาชีพ ซึ่งกระบวนการเรียนรู้นั้นอาจเกิดจากกิจกรรมทางการศึกษาที่มีโครงสร้าง (Continuing medical education (CME)) เช่น การประชุมวิชาการ การอบรม หรือบทเรียนออนไลน์ ตลอดจนการทบทวนเวชระเบียน clinical audit การอภิปรายผู้ป่วย หรือการได้รับข้อมูลป้อนกลับจากเพื่อนร่วมงานและผู้ป่วย
ดังนั้น CME จึงเป็น “กิจกรรมการเรียนรู้” ส่วน CPD เป็น “วงจรการพัฒนาวิชาชีพ” ซึ่งเริ่มจากการค้นหาช่องว่างระหว่างการปฏิบัติงานกับมาตรฐาน (Practical gap) กำหนดเป้าหมาย เลือกกิจกรรมการเรียนรู้ที่เหมาะสม นำสิ่งที่เรียนไปใช้ รับข้อมูลป้อนกลับ และประเมินผลอีกครั้ง คุณค่าของ CPD จึงอยู่ที่การทำให้เกิดการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง มากกว่าการสะสมหน่วยกิตเพียงอย่างเดียว
CPD มีหลักการอย่างไร
จากการศึกษาพบว่าหลักการสำคัญที่พบใน CPD ประกอบด้วย
- จุดตั้งต้นของการเรียนรู้ คือช่องว่างระหว่างการปฏิบัติจริง (practice gap) กับมาตรฐาน ใช้ข้อมูลจากงานจริง เช่น audit data, patient outcome, feedback เพื่อระบุสิ่งที่ควรพัฒนา
- ผู้เรียนเป็นผู้กำหนดเป้าหมายเอง (Self-directed) แต่ต้องสอบทานด้วยข้อมูลภายนอก เช่น การใช้ข้อมูลจากผลการปฏิบัติงานหรือข้อมูลป้อนกลับ (Feedback) เพราะจากหลักฐานพบว่าการประเมินตนเองของแพทย์ไม่สอดคล้องกับสมรรถนะที่สังเกตได้
- การสะท้อนคิดอย่างเป็นระบบ (Reflection) เป็นกลไกที่เปลี่ยนประสบการณ์ให้เป็นการเรียนรู้ การย้อนพิจารณาว่าเกิดอะไรขึ้น เหตุใดจึงเกิด และควรปรับการปฏิบัติในครั้งต่อไปอย่างไร
- การประเมินผลของ CPD ควรพิจารณาว่าเกิดการเปลี่ยนแปลงต่อ competence, performance คุณภาพการดูแลและผลลัพธ์ของผู้ป่วย ไม่ใช่ความพึงพอใจหรือจำนวนชั่วโมงเท่านั้น
กระบวนการ CPD ในระดับสากล
ระบบ CPD ทั่วโลกมีความแตกต่างกันตามบริบทและวัฒนธรรม ยังไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าระบบใดเหมาะสมที่สุดสำหรับทุกบริบท อย่างไรก็ตามพบว่าระบบ CPD ที่พัฒนาแล้วมีลักษณะร่วมกันสามประการ คือ 1.) ผูก CPD เข้ากับการคงสถานะทางวิชาชีพ 2.) การให้ความสำคัญกับกิจกรรมที่สะท้อนการปฏิบัติงานจริง มากกว่าการนับชั่วโมงบรรยาย 3.) กำหนดให้ผู้ประกอบวิชาชีพมีแผนพัฒนาตนเองที่ได้รับการทบทวนเป็นระยะ
ระบบ | กลไกหลัก | จุดเด่นเชิงหลักการ |
|---|---|---|
สหราชอาณาจักร | Annual appraisal และ revalidation 5-year cycle | ผูก CPD กับ license to practice; เน้น reflection และ supporting information เช่น Quality Improvement, patient/colleague feedback, significant events |
แคนาดา | Maintenance of Certification: 250 credits_5-year cycle, และขั้นต่ำ 25 credits/ปี | ให้ credit ถ่วงน้ำหนักสูงกับกิจกรรมประเมินตนเองและรับ feedback มากกว่าการฟังบรรยาย |
ออสเตรเลีย | CPD home; 50 ชั่วโมง/ปี > 12.5 ชั่วโมง educational activities; อีก 25 ชั่วโมงเน้น reviewing performance & measuring outcomes | annual CPD plan |
สหรัฐอเมริกา | Continuing certification ผ่าน specialty boards; ข้อกำหนดแตกต่างตามสาขา | Professional standing, practice-relevant CME/self-assessment, longitudinal assessment และ quality/practice improvement |
ตารางที่ 1: ตัวอย่างระบบ CPD/ continuing certification ในต่างประเทศ
CPD ในบริบทสังคมไทยและวงการแพทย์ไทย
แพทยสภาจัดตั้งศูนย์การศึกษาต่อเนื่องของแพทย์ (ศ.น.พ./ Center for Continuing Medical Education: CCME) เพื่อส่งเสริมความรู้ ทักษะ และเจตคติทางวิชาชีพ รวมทั้งกำหนดมาตรฐานและรับรองกิจกรรมการศึกษาต่อเนื่อง ทั้งนี้ข้อบังคับแพทยสภา พ.ศ. 2550 กำหนดโครงสร้างและหน้าที่ของระบบ แต่ไม่ได้กำหนดจำนวนหน่วยกิตหรือผูกการสะสมหน่วยกิตกับการต่ออายุใบอนุญาตโดยตรง
ระบบ CME ของไทยมีจุดแข็งด้านเครือข่ายสถาบันและกิจกรรมทางวิชาการที่หลากหลาย อย่างไรก็ตาม ยังขาดข้อมูลสาธารณะที่แสดงความเชื่อมโยงระหว่างการเข้าร่วมกิจกรรมกับ practice gap การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมการปฏิบัติงาน และผลลัพธ์ของผู้ป่วยยังมีจำกัด ประเด็นที่ควรพัฒนาต่อจึงอยู่ที่การติดตามว่ากิจกรรม CME/CPD ที่ดำเนินการอยู่ สามารถนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงการปฏิบัติงานและการดูแลผู้ป่วยได้มากน้อยเพียงใด
เมื่อพิจารณาข้ามวิชาชีพ พบว่าระบบการศึกษาต่อเนื่องของวิชาชีพสุขภาพในประเทศไทยยังดำเนินการแยกกันเป็นส่วนใหญ่ แต่ละสภาวิชาชีพมีระบบและหน่วยนับของตน เช่น CNEU วิชาชีพพยาบาล CCPE เภสัชกรรม CDEC ทันตแพทย์ CMTE เทคนิคการแพทย์ และ CPTE กายภาพบำบัด รวมถึงมีความแตกต่างกันในด้านข้อกำหนดทางกฎหมาย เช่น พยาบาลต้องใช้หน่วย CNEU ประกอบการต่ออายุใบอนุญาต ขณะที่วิชาชีพแพทย์ยังไม่มีระบบ revalidation ในรูปแบบเดียวกัน จากโครงสร้างดังกล่าว มีประเด็นที่ควรพิจารณาในการพัฒนาระบบ CPD ของประเทศไทย ได้แก่
- ระบบการศึกษาต่อเนื่องยังให้ความสำคัญกับจำนวนหน่วยกิตค่อนข้างมาก ขณะที่ข้อมูลเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงสมรรถนะหรือการปฏิบัติงานยังมีจำกัด
- การเชื่อมโยง CPD กับผลทางวิชาชีพหรือกลไกกำกับมาตรฐานยังไม่ชัดเจน ทำให้แรงจูงใจจากระบบมีข้อจำกัด
- ผู้ประกอบวิชาชีพมีโอกาสเข้าถึงกิจกรรมแตกต่างกันตามภาระงาน เวลา ค่าใช้จ่าย และสถานที่ปฏิบัติงาน โดยเฉพาะผู้ที่ทำงานในพื้นที่ห่างไกล
- กิจกรรมที่ใช้ข้อมูลจากงานจริง เช่น clinical audit และ structured feedback ยังไม่ได้เป็นองค์ประกอบหลักของระบบ
- การมีระบบหน่วยกิตที่แยกตามแต่ละวิชาชีพ เป็นอุปสรรคต่อ interprofessional CPD และการเรียนรู้ร่วมกันของทีมสุขภาพ
ข้อเสนอแนะเพื่อส่งเสริม lifelong learning ผ่านกลไก CPD
การพัฒนาระบบ CPD ของประเทศไทย สามารถใช้หน่วยกิตเป็นหลักฐานขั้นพื้นฐานของการมีส่วนร่วมในการเรียนรู้ได้ แต่ควรเพิ่มองค์ประกอบที่สะท้อนการนำความรู้ไปใช้และผลของการพัฒนาให้มากขึ้น ตัวอย่างเช่น ผู้ประกอบวิชาชีพอาจดำเนิน “วงจรการพัฒนาของตนเอง” อย่างน้อยปีละหนึ่งเรื่อง โดยเริ่มจากการระบุ practice gap วางแผนการเรียนรู้ นำไปใช้ รับ feedback และทบทวนผลที่เกิดขึ้น
การสนับสนุนกระบวนการดังกล่าวสามารถดำเนินการได้ในสามระดับ
1. ระดับผู้ประกอบวิชาชีพและทีมสุขภาพ
- จัดทำ personal development plan (PDP) และ e-portfolio ในรูปแบบที่ไม่ซับซ้อน โดยระบุ ประเด็นที่ต้องการพัฒนาจากข้อมูลการปฏิบัติงานจริง เป้าหมายการเรียนรู้ กิจกรรมที่เลือก พร้อมแสดงหลักฐานว่ามีการนำสิ่งที่เรียนไปใช้ ผลที่เกิดขึ้น และ reflection หลังการปฏิบัติ
- ควรส่งเสริม workplace-based learning ที่เกิดขึ้นได้ในชีวิตการทำงานตามปกติ เช่น case discussion, journal club, teleconsultation และ interprofessional learning ซึ่งยืดหยุ่นและเหมาะกับบริบทการทำงาน
2. ระดับองค์กรและสถานพยาบาล
- คณะแพทยศาสตร์และโรงพยาบาล ควรทำหน้าที่เป็น institutional CPD hub โดยช่วยวิเคราะห์ความต้องการของบุคลากร จัด protected time จัดระบบพี่เลี้ยงหรือผู้ให้คำปรึกษาในการวางแผนพัฒนา
- เชื่อม CPD กับตัวชี้วัดคุณภาพขององค์กร เน้นกิจกรรม audit and feedback และการเรียนรู้จากงานจริง ควรใช้ blended และ asynchronous learning เพื่อลดความเหลื่อมล้ำด้านเวลาและพื้นที่ ทำให้ CPD กลายเป็นงานประจำที่ฝังอยู่ในระบบคุณภาพ
3. ระดับสภาวิชาชีพและประเทศ
- ควรพิจารณาการให้คุณค่ากับกิจกรรม CPD โดยปรับน้ำหนักหน่วยกิตตามระดับผลลัพธ์ ได้แก่ participation, active application และ completed feedback-improvement cycle โดยให้คะแนนสูงขึ้นเมื่อมีหลักฐานการนำไปใช้และปิดวงจรพัฒนา
- ควรสร้างกลไกรับรองกิจกรรมที่สามารถใช้ร่วมกันระหว่างวิชาชีพ โดยเฉพาะหัวข้อที่ทุกวิชาชีพมีบทบาทร่วมกัน เช่น patient safety, communication และ teamwork เพื่อสนับสนุน interprofessional learning ได้มากขึ้น
- พัฒนาฐานข้อมูลและงานวิจัยระดับชาติ เพื่อศึกษาว่า CPD รูปแบบใดเหมาะกับบริบทของระบบสุขภาพไทย และสามารถนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงการปฏิบัติงานและผลลัพธ์ของผู้ป่วยได้จริง
บทสรุป
ประเทศไทยเรามี ศ.น.พ. และระบบ CME เป็นต้นทุนที่สำคัญ การพัฒนาระบบในระยะต่อไปจึงควรให้ความสำคัญกับการเชื่อมกิจกรรมการเรียนรู้เข้ากับปัญหาที่พบในการปฏิบัติงาน และติดตามว่าการเรียนรู้นั้นนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงอย่างไร
CPD คือกลไกเชิงสถาบันที่ทำให้ lifelong learning เกิดขึ้นได้จริงและตรวจสอบได้ โดยทำให้ผู้ประกอบวิชาชีพและทีมสุขภาพรู้ว่าควรพัฒนาเรื่องใด เลือกวิธีการเรียนรู้ที่เหมาะสม นำสิ่งที่เรียนไปใช้และพิสูจน์ได้ว่าการเปลี่ยนนั้นมีคุณค่าต่อผู้ป่วยและสังคม ให้ feedback ที่สร้างสรรค์, มีระบบพี่เลี้ยง, มีแผนพัฒนาตนเอง และการประเมินผลลัพธ์พร้อมกำกับอย่างได้สัดส่วนและเป็นธรรม
หากระบบ CPD สามารถขยับจากการบันทึกว่า “ได้เข้าร่วมกิจกรรมอะไร” ไปสู่การมองว่า “เกิดการเปลี่ยนแปลงอะไรหลังจากการเรียนรู้” การพัฒนาตนเองอย่างต่อเนื่องจะไม่ได้เป็นเพียงกิจกรรมที่ต้องทำเพิ่มเติมจากงานประจำ แต่จะกลายเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการพัฒนาคุณภาพการดูแลผู้ป่วยและระบบสุขภาพอย่างยั่งยืน
เอกสารอ้างอิง
1. Sherman L, Aboulsoud S, Leon-Borquez R, Ming K, Yang DD, Chappell K. An overview of global CME/CPD systems. Med Teach. 2024 Nov;46(11):1428-1440. doi:10.1080/0142159X.2024.2373879.
2. Ali S, Sethi A, Soltani A, Nazar Z. Impact of continuing professional development (CPD) on patient outcomes: a systematic scoping review. BMC Med Educ. 2025 Oct 2;25(1):1284. doi:10.1186/s12909-025-07883-4.
3. Ivers N, Yogasingam S, Lacroix M, Brown KA, Antony J, Soobiah C, et al. Audit and feedback: effects on professional practice. Cochrane Database Syst Rev. 2026 Jun 22;6(6):CD000259. doi:10.1002/14651858.CD000259.pub5.
4. General Medical Council. Revalidation requirements for doctors [Internet]. London: GMC; [cited 2026 Aug 18]. Available from: https://www.gmc-uk.org/registration-and-licensing/managing-your-registration/revalidation/guidance-for-doctors-requirements-for-revalidation/revalidation-requirements-for-doctors
5. Royal College of Physicians and Surgeons of Canada. Maintenance of Certification Program and MOC framework [Internet]. Ottawa: Royal College; [cited 2026 Aug 18]. Available from: https://www.royalcollege.ca/en/cpd/moc-framework.html
6. Medical Board of Australia. What do I need to do? Continuing professional development [Internet]. Melbourne: Medical Board of Australia; [cited 2026 Aug 18]. Available from: https://www.medicalboard.gov.au
7. American Board of Medical Specialties. Standards for Continuing Certification [Internet]. Chicago: ABMS; 2025 [cited 2026 Aug 18]. Available from: https://www.abms.org/board-certification/board-certification-standards/standards-for-continuing-certification/
8. แพทยสภา. ข้อบังคับแพทยสภาว่าด้วยการศึกษาต่อเนื่องสำหรับผู้ประกอบวิชาชีพเวชกรรม พ.ศ. 2550 [อินเทอร์เน็ต]. [สืบค้นเมื่อ 18 ส.ค. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://www.tmc.or.th/pdf/file-02-21092020.pdf
9. ศูนย์การศึกษาต่อเนื่องของแพทย์ แพทยสภา. หน้าที่ของศูนย์การศึกษาต่อเนื่องของแพทย์ [อินเทอร์เน็ต]. [สืบค้นเมื่อ 18 ส.ค. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://ccme.or.th/
พญ. ศิริพร ฐิติสกุลวงษ์
กลุ่มงานสูตินรีเวชศาสตร์
โรงพยาบาลราชวิถี
email :
แนะนำสำหรับคุณ
